12 نکته شگفت انگیز درباره امپراتوری استاندارد اویل (Standard Oil) که باید بدانید - استدیو مرینا

این انحصار (Monopoly) چنان بزرگ بود که دولت وقت آمریکا را وادار کرد تا برای حفظ تعادل بازار، قوانین ضدانحصار را به شکلی سخت گیرانه اجرا کند.

در این مقاله، به آنالیز ابعاد پنهان، حقایق فنی و پیامدهای اجتماعی و مالی فروپاشی این غول نفتی می پردازیم که چگونه تکه های آن، جهانی امروز ما را شکل دادند.

01

نبوغ در یکپارچگی عمودی و افقی

استاندارد اویل اولین شرکتی بود که مفهوم یکپارچگی عمودی (Vertical Integration) و افقی را به کمال رساند. راکفلر تنها در پی استخراج نفت نبود؛ او تمام زنجیره تامین را تصاحب کرد. از فراوری بشکه های چوبی گرفته تا خطوط لوله، واگن های مخزن دار ریلی و حتی کارخانه های فراوری مواد شیمیایی مورد احتیاج برای پالایش. این استراتژی باعث شد هزینه های فراوری به شکل چشم گیری کاهش یابد. او با خرید رقبای کوچک تر (یکپارچگی افقی)، آن ها را در بدنه امپراتوری خود بلعید. این کار نه تنها رقیب را از میدان به در می کرد، بلکه دانش فنی و سهم بازار آن ها را نیز به استاندارد اویل منتقل می کرد. این سطح از تمرکز قدرت، در تاریخ اقتصاد تا آن موقع بی سابقه بود و عملاً هرگونه رقابت آزاد را غیرممکن می ساخت.

02

تخفیف های پنهان ریلی؛ سلاح مخفی راکفلر

یکی از جنجالی ترین فکت های تاریخی درباره استاندارد اویل، توافقات سری با شرکت های راه آهن بود. راکفلر به علت حجم بزرگ محموله هایش، راه آهن ها را مجبور می کرد به او تخفیف های ویژه (Rebates) بدهند. اما نکته عجیب تر این بود که او سیستم تخفیف معکوس (Drawbacks) را ابداع کرد؛ به این معنا که شرکت های راه آهن به ازای هر بشکه نفتی که رقبای استاندارد اویل جابه جا می کردند، باید مبلغی را به حساب راکفلر واریز می کردند! این یعنی رقبای او ناخواسته در حال تامین بودجه برای نابودی خودشان بودند. این فشار مالی باعث می شد شرکت های کوچک دو راه بیشتر نداشته باشند: یا ورشکست شوند و یا با قیمتی بسیار ناچیز، سهام خود را به استاندارد اویل بفروشند.

03

تراست؛ ابزاری برای دور زدن قانون

در آن موقع، قوانین استانی اجازه نمی دادند یک شرکت در استان های مختلف به طور مستقیم فعالیت گسترده داشته باشد. راکفلر برای حل این مشکل، ساختار تراست (Trust) را در سال 1882 ابداع کرد. در این ساختار، سهام تمام شرکت های تابعه به گروهی از امنا (Trustees) سپرده می شد که در رأس آن ها خود راکفلر قرار داشت. این کار اجازه می داد تا کل امپراتوری به صورت یک واحد منسجم از نیویورک مدیریت گردد، در حالی که از نظر قانونی به نظر می رسید شرکت ها مستقل هستند. واژه آنتی تراست (Antitrust) که امروزه برای قوانین ضدانحصار به کار می رود، مستقیماً از همین ساختار ابداعی استاندارد اویل گرفته شده است.

04

تغییر کاربری از روشنایی به سوخت خودرو

زمانی که استاندارد اویل کار خود را آغاز کرد، محصول اصلی آن کروسن (Kerosene) یا همان نفت سفید بود که برای روشنایی چراغ ها استفاده می شد. بنزین (Gasoline) در آن دوران یک محصول جانبی بی ارزش و حتی خطرناک تلقی می شد که اغلب در رودخانه ها ریخته می شد. با اختراع لامپ به وسیله ادیسون، بازار نفت سفید رو به نابودی رفت. اما در همین زمان، ظهور موتورهای احتراق داخلی ورق را برگرداند. استاندارد اویل با تطبیق سریع فرآیندهای پالایشی خود، بنزین را از یک پسماند به گران بهاترین کالای جهان تبدیل کرد. این چرخش فنی نشان دهنده انعطاف پذیری بالای این سازمان در برابر تغییرات تکنولوژیک بود.

05

آیدا تاربِل؛ زنی که امپراتوری را لرزاند

کمتر کسی می داند که فروپاشی استاندارد اویل، بیش از آنکه مدیون سیاستمداران باشد، مدیون یک روزنامه نگار تحقیقی به نام آیدا تاربِل (Ida Tarbell) بود. پدر او یکی از فراوریکنندگان کوچکی بود که به وسیله راکفلر نابود شده بود. تاربِل با انتشار سلسله مقالاتی با عنوان تاریخچه شرکت استاندارد اویل، چهره بی رحم و تاکتیک های غیراخلاقی این شرکت را افشا کرد. این نوشته ها افکار عمومی را به شدت علیه راکفلر شوراند و زمینه را برای ورود تئودور روزولت به پرونده و اجرای قانون ضدانحصار شرمن (Sherman Antitrust Act) فراهم کرد. تاربِل را می توان یکی از بنیان گذاران روزنامه نگاری افشاگرانه (Muckraking) دانست.

06

دادگاه تاریخی 1911 و تجزیه به 34 تکه

در سال 1911، دیوان عالی ایالات متحده حکم داد که استاندارد اویل یک انحصار غیرقانونی است. طبق این حکم، شرکت باید به 34 شرکت جداگانه تقسیم می شد. این شرکت ها بر اساس منطقه ها جغرافیایی تقسیم شدند. نکته طنزآمیز تاریخ اینجاست که راکفلر پس از تجزیه شرکت، ثروتمندتر شد. چرا که مجموع ارزش سهام این 34 شرکت که حالا به صورت مستقل در بورس معامله می شدند، بسیار بیشتر از ارزش شرکت واحد قبلی بود. بچه ها این تجزیه امروز غول هایی نظیر اکسون موبیل (ExxonMobil)، شورون (Chevron) و کونوکو فیلیپس (ConocoPhillips) هستند که همچنان نبض انرژی جهان را در دست دارند.

07

ارتباط با داروینیسم اجتماعی

جان دی راکفلر عمیقاً به داروینیسم اجتماعی (Social Darwinism) باور داشت. او معتقد بود که رشد یک کسب وکار بزرگ، صرفاً بقای اصلح است. او در یکی از سخنرانی های مشهور خود، رشد استاندارد اویل را به پرورش گل رز تشبیه کرد و گفت: برای اینکه یک گل رز زیبا (شرکت بزرگ) شکوفا گردد، باید جوانه های اطراف آن (رقیبان کوچک) هرس شوند. این دیدگاه جامعه شناختی به او اجازه می داد تا بدون عذاب وجدان، رقبای خود را از میدان خارج کند، چرا که آن را یک قانون طبیعی و نه یک کنش غیراخلاقی می دید.

08

استاندارد اویل و تولد نیکوکاری مدرن

راکفلر پس از بازنشستگی و تحت فشار افکار عمومی، بخش بزرگی از ثروت حاصل از استاندارد اویل را صرف امور خیریه کرد. اما او این کار را هم به سبک شرکتی انجام داد. او بنیاد راکفلر (Rockefeller Foundation) را تاسیس کرد که به جای یاری های پراکنده، در پی حل ریشه ای مسائل علمی و بهداشتی بود. ریشه کنی بیماری کرم قلاب دار (Hookworm) در جنوب آمریکا و تامین مالی دانشگاه شیکاگو از دستاوردهای این ثروت بزرگ بود. این پارادوکس که یکی از بی رحم ترین تاجران تاریخ، بنیان گذار سیستماتیک ترین نوع نیکوکاری در جهان شد، همچنان موضوع بحث های روان شناختی و تاریخی است.

09

تاثیر بر فرهنگ عامه و سینما

امپراتوری استاندارد اویل الهام بخش آثار هنری و سینمایی متعددی بوده است. مشهورترین نمونه مدرن آن فیلم خون به پا خواهد شد (There Will Be Blood) است که هرچند مستقیماً زندگی راکفلر نیست، اما شخصیت اصلی آن بازتابی از حرص، نبوغ و انزوای مردانی است که صنعت نفت را در آن دوران ساختند. بعلاوه مستندهای متعددی نظیر مردانی که آمریکا را ساختند (The Men Who Built America) به تفصیل به رقابت های او با غول های دیگر نظیر کارنگی و جی.پی مورگان پرداخته اند. استاندارد اویل در حافظه جمعی غربی ها، نمادی از غول های بی شاخ و دمی است که قدرتشان از دولت ها فراتر می رود.

10

حقایق جالب درباره زندگی شخصی راکفلر

با وجود ثروت افسانه ای، راکفلر زندگی بسیار زاهدانه ای داشت. او نه سیگار می کشید و نه الکل می نوشید. او عادت داشت به هر بچه ای که در خیابان می دید یک سکه ده سنتی (Dime) بدهد. او حساب تک تک سنت های مخارج زندگی اش را در دفترچه ای کوچک نگه می داشت. جالب است بدانید که او در سال های پایانی زندگی به شدت دچار وسواس سلامتی شده بود و تنها شیر مادر می نوشید! او بعلاوه از بیماری آلوپسی (Alopecia) رنج می برد که باعث شده بود تمام موهای بدن و حتی مژه هایش را از دست بدهد؛ موضوعی که در آن موقع به وسیله رسانه ها به عنوان نشانه الهی از خشکی قلب او تعبیر می شد.

11

سوءبرداشت های علمی و زیست محیطی

در دوره اوج استاندارد اویل، درک درستی از منابع تجدیدناپذیر وجود نداشت. بسیاری از زمین شناسان آن موقع معتقد بودند نفت مانند آب زیرزمینی مدام فراوری می گردد! به همین علت، استاندارد اویل بدون هیچ ملاحظه زیست محیطی، به حفاری های تهاجمی دست می زد. بعلاوه در آن دوران، نفت خام گاهی به عنوان داروی معجزه گر برای درمان بیماری های پوستی و حتی سرطان تبلیغ می شد. استاندارد اویل با استفاده از این باورهای غلط، بازارهای حاشیه ای برای محصولات پسماند خود ایجاد می کرد که امروزه از نظر علمی کاملاً رد شده و خطرناک محسوب می شوند.

12

میراثی که هرگز از بین نرفت

اگرچه استاندارد اویل دیگر به عنوان یک موجودیت واحد وجود ندارد، اما روح آن در ساختار تمام شرکت های چندملیتی زنده است. سیستم مدیریت متمرکز، استفاده از لابی گری سیاسی برای پیشبرد اهداف تجاری و استراتژی های تصاحب تهاجمی، همگی میراث راکفلر هستند. جالب است بدانید که حتی بعد از گذشت بیش از صد سال، لوگوها و رنگ های سازمانی بسیاری از شرکت های جدا شده از استاندارد اویل، همچنان ردی از طراحی های اولیه آن دوران را در خود دارند. این امپراتوری ثابت کرد که نفت تنها یک کالا نیست، بلکه ابزاری برای بازتعریف دیپلماسی و قدرت در سطح جهانی است.

آنالیز تاریخچه استاندارد اویل به ما می آموزد که چگونه مرز بین نبوغ مالی و استبداد تجاری می تواند بسیار باریک باشد. راکفلر و شرکتش استانداردهایی را در صنعت ایجاد کردند که کیفیت سوخت را در سراسر جهان یکسان کرد (علت نام گذاری شرکت به Standard همین بود)، اما بهایی که جامعه برای آن پرداخت، از دست رفتن رقابت آزاد برای دهه ها بود. امروزه با ظهور غول های تکنولوژی، بحث های مشابهی درباره انحصار مطرح می گردد که ریشه در درس های آموخته شده از دوران طلایی استاندارد اویل دارد.

نوشته های مرتبط با داستانهای واقعی شرکت های بزرگ

• 12 دانستنی جالب درباره خودروی فورد (Ford) ادسل که باید بدانید؛ کابوس 350 میلیون دلاری
• صابون عاج؛ اشتباهی که امپراتوری پراکتر اند گمبل (Procter & Gamble) را ساخت
• 15 فکت حیرت انگیز درباره آمازون (Amazon)؛ از میزهایی که دَر بودند تا امپراتوری که جهان را بلعید
• بزرگترین اشتباه تجاری تاریخ؛ چرا وسترن یونیون (Western Union)، تلفن را جدی نگرفت و متوجه نشد آینده ارتباطات است؟
• شرکت بزرگ شل Shell کارش را از صدف های دریایی آغاز نموده بود!

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران .

با بیش از 20 سال نویسندگی ترکیبی مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.

باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در خبرنگاران

مطالب مرتبط

12 نکته شگفت انگیز درباره امپراتوری یوتیوبی مستربیست که باید بدانید

12 نکته شگفت انگیز درباره برند ایوون (Avon) که باید بدانید: از کتاب فروشی دوره گرد تا امپراتوری عطر

12 نکته شگفت انگیز درباره انتقام تاریخی لامبورگینی از فراری که باید بدانید

13 نکته شگفت انگیز درباره زندگی واقعی دزدان دریایی که باید بدانید

12 نکته شگفت انگیز درباره تاریخچه و رازهای ردبول (نوشابه انرژی زا و غیرالکلی) که باید بدانید

12 نکته شگفت انگیز درباره نایکی (Nike) که باید بدانید؛ وقتی کفی کفش در وافل ساز پخته شد!